1. Wprowadzenie
W ostatnim okresie obserwuje się intensyfikację zjawisk gospodarczych o charakterze nadzwyczajnym, które w sposób istotny wpływają na wykonywanie umów w sprawie zamówień publicznych. Szczególne znaczenie ma gwałtowny wzrost cen paliw, pozostający w ścisłym związku z sytuacją geopolityczną w regionie Bliskiego Wschodu, w tym napięciami związanymi z Iranem.
Zjawiska te prowadzą do zakłócenia równowagi ekonomicznej stron stosunku zobowiązaniowego i rodzą pytanie o dopuszczalność oraz zakres ingerencji w treść zawartych umów.
2. Nadzwyczajna zmiana okoliczności jako przesłanka waloryzacji
Istotny, skokowy wzrost cen paliw – sięgający w praktyce kilkudziesięciu procent – stanowi klasyczny przykład zmiany stosunków o charakterze nadzwyczajnym. W szczególności należy podkreślić, że:
- zmiana ta ma charakter zewnętrzny i niezależny od stron,
- jej skala przekracza typowe ryzyko kontraktowe,
- nie była możliwa do przewidzenia przy zachowaniu należytej staranności na etapie przygotowania postępowania.
W sytuacji, w której koszty paliwa stanowią dominujący składnik kosztów realizacji zamówienia, ich wzrost prowadzi do utraty rentowności kontraktu, a niekiedy nawet do powstania stanu ekonomicznej niewykonalności zobowiązania.
3. Granice zastosowania umownych mechanizmów waloryzacyjnych
W praktyce zamówień publicznych powszechnie stosowane są klauzule waloryzacyjne oparte na wskaźnikach inflacyjnych. Należy jednak wskazać, że:
- mają one charakter ogólny i uśredniony,
- nie odzwierciedlają zmian cen poszczególnych czynników kosztowych,
- często zawierają limity waloryzacyjne, które uniemożliwiają pełne skompensowanie wzrostu kosztów,
- działają z opóźnieniem, co ogranicza ich efektywność.
W konsekwencji mechanizmy te nie zapewniają realnej ochrony wykonawcy w przypadku gwałtownych i selektywnych wzrostów kosztów, takich jak wzrost cen paliw.
4. Dopuszczalność zmiany umowy na podstawie ustawy Prawo zamówień publicznych
Podstawowym instrumentem umożliwiającym zmianę umowy w analizowanej sytuacji jest art. 455 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo zamówień publicznych. Przepis ten dopuszcza modyfikację umowy w przypadku, gdy:
- konieczność zmiany wynika z okoliczności, których zamawiający działający z należytą starannością nie mógł przewidzieć,
- zmiana nie prowadzi do modyfikacji ogólnego charakteru umowy,
- wartość zmiany nie przekracza 50% wartości pierwotnej umowy.
Wzrost cen paliw, będący konsekwencją globalnych napięć geopolitycznych, spełnia wskazane przesłanki. Ma on bowiem charakter obiektywny, nadzwyczajny oraz niezależny od stron.
Co istotne, zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą, możliwość zastosowania art. 455 ust. 1 pkt 4 Pzp nie jest wyłączona przez fakt istnienia w umowie klauzul waloryzacyjnych, jeżeli okazują się one niewystarczające do zniwelowania skutków nadzwyczajnych zmian.
5. Waloryzacja sądowa – znaczenie art. 357¹ k.c. w świetle orzecznictwa
Uzupełniając analizę, należy odwołać się do instytucji tzw. klauzuli rebus sic stantibus, uregulowanej w art. 357¹ § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którą w razie nadzwyczajnej zmiany stosunków sąd może ingerować w treść zobowiązania, w tym oznaczyć wysokość świadczenia lub nawet rozwiązać umowę.
Istotne znaczenie praktyczne ma np. wyrok Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 8 sierpnia 2024 r., VI GC 166/23, w którym sąd szczegółowo odniósł się do przesłanek zastosowania tego przepisu.
W orzeczeniu tym wskazano, że:
- ciężar dowodu wykazania nadzwyczajnej zmiany stosunków spoczywa na stronie powołującej się na tę podstawę (art. 6 k.c.),
- wyrok wydany na podstawie art. 357¹ k.c. ma charakter konstytutywny (kształtujący),
- uprawnienie do żądania ukształtowania stosunku prawnego nie ulega przedawnieniu, jednak może być realizowane wyłącznie tak długo, jak istnieje zobowiązanie.
Sąd podkreślił jednocześnie, że ingerencja w stosunek zobowiązaniowy jest niedopuszczalna, jeżeli zobowiązanie wygasło, a świadczenia zostały już wykonane.
W stanie faktycznym sprawy powód dochodził zmiany treści umów, które uprzednio wygasły. W konsekwencji sąd uznał, że brak jest podstaw do zastosowania art. 357¹ k.c., ponieważ:
- zobowiązania zostały wykonane i wygasły,
- powództwo dotyczyło stosunku prawnego już nieistniejącego,
- strona powodowa nie zakwestionowała wcześniej wysokości wynagrodzenia.
Orzeczenie to ma istotne znaczenie dla praktyki, gdyż jednoznacznie wskazuje, że waloryzacja sądowa musi nastąpić w trakcie trwania stosunku zobowiązaniowego, a nie po jego wykonaniu.
6. Znaczenie zasady równowagi kontraktowej
Zarówno przepisy prawa zamówień publicznych, jak i regulacje prawa cywilnego zmierzają do ochrony równowagi ekonomicznej stron umowy. Zakłócenie tej równowagi, wynikające z nadzwyczajnych zmian rynkowych, uzasadnia ingerencję w treść stosunku zobowiązaniowego.
Waloryzacja wynagrodzenia powinna mieć przy tym charakter:
- proporcjonalny,
- obiektywnie uzasadniony,
- ukierunkowany na przywrócenie pierwotnej relacji świadczeń stron.
7. Skutki braku waloryzacji
Zaniechanie dostosowania wynagrodzenia do zmienionych warunków gospodarczych może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych i ekonomicznych, w tym:
- niewykonania lub nienależytego wykonania umowy,
- powstania sporów sądowych,
- odstąpienia od umowy,
- konieczności ponownego przeprowadzenia postępowania o udzielenie zamówienia publicznego,
- naruszenia interesu publicznego.
8. Wnioski
Nadzwyczajny wzrost cen paliw, będący konsekwencją sytuacji geopolitycznej, stanowi uzasadnioną przesłankę zmiany umowy w sprawie zamówienia publicznego. Zarówno art. 455 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo zamówień publicznych, jak i art. 357¹ Kodeksu cywilnego przewidują instrumenty pozwalające na dostosowanie stosunku zobowiązaniowego do zmienionych realiów gospodarczych.
W świetle przywołanego orzecznictwa należy jednak podkreślić, że skuteczna waloryzacja – w szczególności sądowa – wymaga podjęcia działań jeszcze w trakcie obowiązywania umowy.
Waloryzacja wynagrodzenia stanowi zatem nie tylko dopuszczalny, ale często konieczny mechanizm przywracania równowagi kontraktowej i zapewnienia wykonalności zobowiązania, przy jednoczesnym poszanowaniu zasad proporcjonalności oraz interesu publicznego.